Ως υπογονιμότητα ορίζεται η αδυναμία σύλληψης και τεκνοποίησης ενός ζευγαριού μετά από τουλάχιστον ένα έτος τακτικών σεξουαλικών επαφών χωρίς την χρήση αντισύλληψης. Αποτελεί πλέον ένα συνηθισμένο πρόβλημα των νέων ζευγαριών, προκαλώντας όμως μεγάλο στρες και άγχος στα ζευγάρια που το βιώνουν.
Παρότι, η συχνότητα εμφάνισης της υπογονιμότητας ποικίλλει από χώρα σε χώρα για διάφορους λόγους εντούτοις, είναι αρκετά υψηλή. Σε παγκόσμιο επίπεδο επηρεάζει το 7-8% των ζευγαριών ενώ στην Ευρώπη υπολογίζεται ότι ανέρχεται στα 14%. Η αύξηση του φαινομένου της υπογονιμότητας είναι αποτέλεσμα πολλών διαφορετικών παραγόντων. Ένας από αυτούς είναι ότι σήμερα οι γυναίκες αναβάλουν την δημιουργία οικογένειας λόγω σπουδών, εκπαίδευσης και επαγγελματικής αποκατάστασης με συνέπεια τη μειωμένη πιθανότητα για σύλληψη και τεκνοποίηση καθώς η αναπαραγωγική ικανότητα της γυναίκας μειώνεται με την πάροδο της ηλικίας της. Στη συνέχεια όμως θα δούμε και άλλες αιτίες στις οποίες οφείλεται η υπογονιμότητα σε άνδρες και γυναίκες.
Ποια είναι τα αίτια ανδρικής υπογονιμότητας;
Οι κυριότερες αιτίες της ανδρικής υπογονιμότητας αφορούν τοπικά νοσήματα του ουρογεννητικού συστήματος, γεννητικές ανωμαλίες, ενδοκρινικές διαταραχές, συγγενείς διαταραχές, περιβαλλοντολογικά αίτια καθώς και αίτια που σχετίζονται με την διατροφή και τον γενικότερο τρόπο ζωής. Πάμε λοιπόν να τα αναλύσουμε ένα-ένα ξεχωριστά.
Γεννητικές ανωμαλίες
Οι γεννητικές διαταραχές σχετίζονται με χρωμοσωμικές ανωμαλίες, όπως το σύνδρομο Klinefelter, το οποίο ευθύνεται για το 5-7% της ανδρικής υπογονιμότητας. Οι άνδρες αυτοί παρουσιάζουν αζωοσπερμία, δηλαδή απουσία σπερματοζωαρίων στο σπερματικό υγρό, ή ολιγοζωοσπερμία, δηλαδή πολύ χαμηλή συγκέντρωση σπερματοζωαρίων.
Ενδοκρινικές διαταραχές
Οι ενδοκρινικές λειτουργίες ευθύνονται για το 3-6% της αντρικής υπογονιμότητας. Οι αδένες που αφορούν είναι ο υποθάλαμος, η υπόφυση, το πάγκρεας, τα επινεφρίδια και ο θυρεοειδής αδένας.
Συγγενείς διαταραχές
Επίσης, η συχνότητα των συγγενών διαταραχών συνεχώς αυξάνεται με συνέπεια τον μειωμένο αριθμό σπερματοζωαρίων. Άλλος παράγοντας υπογονιμότητας στους άνδρες είναι ο καρκίνος των όρχεων που προσβάλλει ένα μεγάλο ποσοστό ανδρών μεταξύ 20-40 χρονών. Επίσης, η κιρσοκήλη αποτελεί έναν άλλο παράγοντα που ευθύνεται για το 25-40% των περιπτώσεων υπογονιμότητας αλλά και στους άνδρες που δεν αντιμετωπίζουν τεκμηριωμένο πρόβλημα υπογονιμότητας συναντάται στο 8-13% των περιπτώσεων. Υπεύθυνοι παράγοντες για την πρόκληση κιρσοκήλης θεωρούνται η αύξηση της θερμοκρασίας των όρχεων, η οποία δημιουργεί μη ευνοϊκές συνθήκες για την σπερματογένεση και η δευτεροπαθής διαταραχή των κυττάρων του Sertoli, που χαρακτηρίζεται από απουσία των γεννητικών κυττάρων.
Νοσήματα του ουρογεννητικού συστήματος
Η ανδρική υπογονιμότητα μπορεί επίσης να οφείλεται σε νοσήματα του ουρογεννητικού συστήματος όπως προαναφέρθηκε. Πολλές μελέτες έδειξαν ότι τα δείγματα σπέρματος αυτών των ανδρών περιείχαν περισσότερα λευκοκύτταρα και ότι η ποιότητα του σπέρματος ήταν υποβαθμισμένη σε σχέση με εκείνα των γόνιμων ανδρών.Άλλοι παράγοντες που μπορεί να σχετίζονται με την υπογονιμότητα είναι η μειωμένη κινητικότητα σπέρματος, η προχωρημένη ηλικία καθώς αυξημένη σπερματογένεση παρατηρείται μέχρι την ηλικία των 55 χρόνων ενώ από εκεί και μετά σταδιακά μειώνεται.
Περιβαλλοντικοί παράγοντες και τρόπος ζωής
Περιβαλλοντικοί παράγοντες και ο τρόπος ζωής ευθύνονται επίσης για το φαινόμενο της υπογονιμότητας στους άνδρες. Για παράδειγμα, το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, το στρες, η υψηλή θερμοκρασία, η έκθεση σε βαρέα μέταλλα, όπως μόλυβδο και κάδμιο, η παχυσαρκία, η έλλειψη φυσικής δραστηριότητας και παράλληλα η αυξημένη καθιστική ζωή αλλά και ο τρόπος διατροφής είναι σημαντικές αιτίες που οδηγούν τον σύγχρονο άνδρα σε υπογονιμότητα.
Διατροφικοί παράγοντες για την αντιμετώπιση της ανδρικής υπογονιμότητας
Η σχέση μεταξύ ισορροπημένης διατροφής και αυξημένης αναπαραγωγικής ικανότητας έχει πολύ καλά μελετηθεί. Οι διατροφικές ελλείψεις αποτελούν έναν πολύ σημαντικό παράγοντα της ανδρικής υπογονιμότητας.
Βιταμίνη Α
Έρευνες σε πειραματόζωα έχουν δείξει ότι η έλλειψη βιταμίνης Α προκαλεί εκφυλισμό των βλαστικών κυττάρων.
Αντιοξειδωτικές ουσίες
Επιπλέον, τα ανθρώπινα σπερματοζωάρια είναι πολύ ευαίσθητα απέναντι στα υπεροξείδια επειδή περιέχουν υψηλή συγκέντρωση σε πολυακόρεστα λιπαρά οξέα και έχουν σημαντικά αυξημένη ικανότητα να παράγουν αντιδραστικά είδη οξυγόνου (ROS), κυρίως ανιόντα υπεροξειδίου και υπεροξείδιο του υδρογόνου. Έτσι, αντιοξειδωτικές ουσίες, όπως η βιταμίνη Ε, η βιταμίνη C και τα καροτενοειδή, μπορούν να προστατεύσουν από το οξειδωτικό στρες και να διατηρήσουν την ακεραιότητα του DNA των σπερματικών κυττάρων.
Συμπλήρωμα σεληνίου και βιταμίνης Ε
Επιπλέον, το συμπλήρωμα σεληνίου και βιταμίνης Ε φαίνεται να βελτιώνει την κινητικότητα και την μορφολογία του σπέρματος ενώ πολλές μελέτες σε ζώα έχουν δείξει πόσο σημαντική είναι η λήψη βιταμινών C και D μέσω της τροφής στην ποιότητα του σπέρματος και γενικότερα στο αναπαραγωγικό σύστημα.
Ψευδάργυρος
Επίσης, μελέτες έχουν δείξει την σημαντικότητα του ψευδαργύρου στην σπερματογένεση και την κινητικότητα του σπέρματος καθώς είναι απαραίτητος για την σύνθεση του DNA και RNA, στην πρωτεϊνοσύνθεση, στο διαχωρισμό των κυττάρων και την σταθερότητα των μεμβρανών. Επίσης, είναι απαραίτητος για την διαδικασία μετατροπής της τεστοστερόνης στην ενεργό μορφή της, 5α-δυιδροτεστοστερόνη (DHT). Τέλος, πολλές έρευνες έχουν δείξει ότι τα συμπληρώματα ψευδαργύρου μπορούν να αυξήσουν τον αριθμό των σπερματοζωαρίων, να βελτιώσουν την κινητικότητα του σπέρματος και την μορφολογία τους σε άνδρες που υποφέρουν από ασθενοζωοσπερμία και ολιγοζωοσπερμία.
Ποια είναι τα αίτια γυναικείας υπογονιμότητας;
Η γυναικεία υπογονιμότητα μπορεί να οφείλεται σε διάφορους παράγοντες που σχετίζονται με προβλήματα υγείας αλλά και σε άλλους παράγοντες, όπως η διατροφή και ο γενικότερος τρόπος ζωής. Πρώτα απ’όλα η υπογονιμότητα στις γυναίκες μπορεί να σχετίζεται με προβλήματα υγείας που αφορούν στον υποθάλαμο, την υπόφυση, τις ωοθήκες, τις σάλπιγγες, τον κόλπο, το σώμα και τον τράχηλο της μήτρας.
Σαλπιγγικός παράγοντας
Ο σαλπιγγικός παράγοντας ευθύνεται για το 25-30% των περιπτώσεων υπογονιμότητας. Κάθε αίτιο που εμποδίζει τη συνάντηση σπερματοζωαρίου-ωαρίου για τη σύλληψη και επηρεάζει τη φυσιολογική λειτουργία και ανατομία των σαλπίγγων προκαλεί υπογονιμότητα.
Προβλήματα στον κόλπο
Άλλα αίτια γυναικείας υπογονιμότητας προέρχονται από τον κόλπο και μπορεί να είναι φλεγμονές ή νεοπλάσματα, κακοήθη ή καλοήθη.
Προβλήματα στην μήτρα
Αίτια που προέρχονται από την μήτρα ευθύνονται για το 5-10% των περιπτώσεων υπογονιμότητας, εκ των οποίων τα κυριότερα είναι τα ινομυώματα που προβάλουν μέσα στην κοιλότητα της μήτρας, οι σοβαρές ή υποτροπιάζουσες φλεγμονές της μήτρας και οι διαταραχές της τραχηλικής βλέννας, όπως είναι η ανεπάρκειά της, η αλλοιωμένη σύστασή της ή η ύπαρξη σε αυτήν αντισωμάτων που αδρανοποιούν τα σπερματοζωάρια.
Ένας άλλος πολύ σημαντικός παράγοντας που προκαλεί υπογονιμότητα είναι η ενδομητρίωση, δηλαδή η έκτοπη ανάπτυξη ενδομητρικού ιστού. Η συχνότητα εμφάνισης της ενδομητρίωσης ανέρχεται στο 20-50% των περιπτώσεων και αφορά κυρίως γυναίκες ηλικίας 30-40 ετών, όσες τεκνοποίησαν σε μεγάλη ηλικία και τις πολύτοκες.
Προβλήματα στις ωοθήκες
Προβλήματα που προέρχονται από τις ωοθήκες ευθύνονται για το 15-20% των περιπτώσεων, εκ των οποίων τα κυριότερα είναι η έλλειψη ωοθυλακιορρηξίας, οι φλεγμονές των ωοθηκών και τα νεοπλάσματα.
Διαταραχές στην έμμυνο ρύση
Επίσης, οι διαταραχές της περιόδου ευθύνονται για την υπογονιμότητα σε ποσοστό 20% και μπορεί να είναι αποτέλεσμα μεταβολικών νοσημάτων, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, και διαταραχών του θυρεοειδή αδένα καθώς είναι γνωστό ότι η λειτουργία του θυρεοειδή αδένα επηρεάζει άμεσα την έκκριση των ορμονών και την λειτουργία του συστήματος υποθαλάμου-υπόφυσης-ωοθηκών.
Τρόπος ζωής και διατροφικές διαταραχές
Περιβαλλοντικοί παράγοντες, ο τρόπος ζωής και η διατροφή ευθύνονται επίσης για το φαινόμενο της υπογονιμότητας στις γυναίκες. Τέλος, διατροφικές διαταραχές, όπως η νευρική ανορεξία, μειώνουν την αναπαραγωγική ικανότητα των γυναικών.
Διατροφικοί παράγοντες για την αντιμετώπιση της γυναικείας υπογονιμότητας
Όπως είναι πλέον αποδεδειγμένο, η λήψη υδατανθράκων υψηλού γλυκαιμικού δείκτη και η κατανάλωση κορεσμένων λιπαρών οξέων οδηγούν σε παχυσαρκία και σε ινσουλινοευαισθησία που σε συνδυασμό με την έλλειψη φυσικής δραστηριότητας έχουν ως αποτέλεσμα μεγαλύτερες πιθανότητες υπογονιμότητας στις γυναίκες. Επομένως, μία διατροφή χαμηλή σε υδατάνθρακες (40-50% της συνολικής ενεργειακής πρόσληψης) προερχόμενη από υδατάνθρακες χαμηλού γλυκαιμικού δείκτη, όπως ολικής αλέσεως δημητριακά, φρούτα και λαχανικά, καθώς και η λήψη πολυακόρεστων λιπαρών οξέων (PUFAs), όπως λιπαρά ψάρια, ελαιόλαδο, ξηροί καρποί, μπορούν να βελτιώσουν την κατάσταση και να μειώσουν ακόμα την πιθανότητα υπογονιμότητας.
Άλλες έρευνες έχουν επίσης διαπιστώσει ότι υψηλές τιμές γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης (HbA1c) είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε μειωμένες πιθανότητες σύλληψης στις γυναίκες. Για καλύτερη λοιπόν αναπαραγωγική ικανότητα, συστήνεται απόκτηση φυσιολογικού Δείκτη Μάζας Σώματος (BMI 18,5-24,9 kg/m2) μέσω μιας ισορροπημένης διατροφής και αύξηση φυσικής δραστηριότητας (απώλεια βάρους στις υπέρβαρες και παχύσαρκες γυναίκες ή πρόσληψη βάρους στις γυναίκες με υποθρεψία).
Τι συστήνεται για αύξηση της γονιμότητας σε άνδρες και γυναίκες;
Να αποφευχθεί η επαφή με υλικά που μπορεί να περιέχουν βαρέα μέταλλα
Να αποφευχθεί η μεγάλη έκθεση σε ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία
Προσοχή σε παυσίπονα, όπως Ponstan, Voltaren, ασπιρίνη, όταν καταναλώνονται κατά τη διάρκεια της ωορρηξίας, διότι παρεμποδίζουν τη σωστή λειτουργία των ορμονών μειώνοντας έτσι τις πιθανότητες σύλληψης
Όσον αφορά στην διατροφή σας συστήνεται
Κατανάλωση δημητριακών ολικής άλεσης
Φρούτα & λαχανικά
Τροφές πλούσιες σε βιταμίνες και ιχνοστοιχεία που δημιουργούν γόνιμο έδαφος, όπως το φυλικό οξύ, η βιταμίνη C, το λυκοπένιο και αντιοξειδωτικές ουσίες (θα τα βρείτε σε φρούτα, πράσινα λαχανικά, όσπρια)
Πρόσληψη ω3 & ω6 λιπαρών οξέων (θα τα βρείτε σε λιπαρά ψάρια, ξηρούς καρπούς)
Κατανάλωση άπαχης πρωτεΐνης, όπως κοτόπουλο, γαλοπούλα, άπαχα γαλακτοκομικά, αυγά και λιγότερο κόκκινο κρέας
Αποχή από τα τηγανητά, τα αναψυκτικά, τη ζάχαρη και τα γλυκά
Αν κριθεί απαραίτητο, συμπλήρωμα διατροφής με όσο το δυνατόν φυσικότερες πηγές, που θα περιέχουν βιταμίνες (C, Ε, συμπλέγματος Β ή πολυβιταμίνες), μέταλλα (μαγνήσιο, σελήνιο, σίδηρος, ψευδάργυρος) και αντιοξειδωτικά
Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες το κύριο πρόβλημά τους είναι ο υποσιτισμός που οδηγεί σε σοβαρές ασθένειες ακόμα και στον θάνατο, στις ανεπτυγμένες χώρες ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε είναι η υπογονιμότητα λόγω κυρίως της παχυσαρκίας και των διατροφικών διαταραχών.
Το παρόν άρθρο θα αναφερθεί στην ιερότερη διαδικασία μετά τον τοκετό, τον θηλασμό και είναι αφιερωμένο σε όλες τις φίλες που εγκυμονούν ή ήδη έχουν γεννήσει και έχουν έλθει πρόσωπο με πρόσωπο με αυτό το φλέγον θέμα στη ζωή κάθε γυναίκας. Με ένα ζωντανό παράδειγμα όμως θα μπούμε στο πετσί του ρόλου , έτσι και ζήτησα από μια νέα μητέρα την Ευαγγελία Κιουλαφά , που πρόσφατα απέκτησε το πρώτο της παιδάκι να μοιραστεί μαζί μας την δική της εμπειρία.
Ο θηλασμός είναι μεγάλο ζήτημα για μια γυναίκα.
Πριν ξεκινήσει η διαδικασία του θηλασμού , η μητέρα θα πρέπει να γνωρίζει τι επακολουθεί μαζί με αυτόν.
Πρέπει να είναι ενημερωμένη σε κάθε επίπεδο.
Όλοι γνωρίζουμε ότι το γάλα της μαμάς είναι το καλύτερο, παρ’ όλα αυτά μια γυναίκα δεν θα πρέπει να νιώθει πως είναι εγκλωβισμένη λόγω του θηλασμού. Ο θηλασμός ίσως δεν είναι για όλες τις γυναίκες. Εξαρτάται από τη δύναμη θέλησης και την αυτοπειθαρχία τους.
Χρειάζεται πολλή δύναμη, πίστη και αρκετή προσπάθεια για να καταφέρει η μαμά να θηλάσει το μωρό της. Πρέπει να κάνει αυτό που θεωρεί εκείνη σωστό για το μωρό της, αλλά και για τον εαυτό της.
Οι καιροί έχουν αλλάξει και τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά από τότε που θήλαζαν οι δικιές μας μανάδες και γιαγιάδες.
Η γνώμη τους είναι σημαντική γι’ αυτό το νέο κομμάτι στη ζωή της νέας μητέρας.. Αλλά δεν θα πρέπει η νέα μαμά να πάρει τα λόγια τους ως κανόνα. Η πλύση εγκεφάλου που της κάνουν οι γιαγιάδες είναι περιττή.
Το ένστικτο της θα την οδηγήσει στην σωστή απόφαση για το πως θα ήθελε να χειριστεί το θέμα θηλασμός.
Τα μαθήματα θηλασμού κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης είναι αρκετά καλά για παρακολούθηση ,αν και διαφέρουν πολύ από την πράξη.
Όμως δίνουν δυο συμβουλές στη νέα μαμά που ίσως να την βοηθήσουν.
Έχω να πω ότι στην Ελλάδα τα μαθήματα θηλασμού χρειάζονται αναβάθμιση. Εν αντιθέσει με την Αγγλία όπου γέννησα, οι μαίες είναι αυτές που μπορούν να βοηθήσουν αποτελεσματικά την νέα μητέρα. Με είχαν σε ειδικό δωμάτιο
μόνη μου με το μωρό για 3 ημερονύκτια και οι εκπαιδευμένες μαίες ήταν συνεχώς κοντά μου την ώρα του θηλασμού για να με διδάξουν. Δεν με άφησαν να φύγω μέχρι που ήταν τελείως σίγουρες, ότι έμαθα καλά τη διαδικασία και θα μπορούσα πλέον να χειριστώ καλά το θέμα και το βρέφος.
Το γάλα έρχεται την Τρίτη ημέρα μετά την γέννα. Τις 2 πρώτες ημέρες η μαμά έχει το λεγόμενο πρωτόγαλα ,το οποίο είναι χρυσός για το νεογέννητο μωρό. Εάν η μαμά αποφάσισε να συνεχίσει με το θηλασμό αποκλειστικά, θα πρέπει να γνωρίζει ότι αυτό απαιτεί κάθε 2 ή 3 ώρες κάθε μέρα να θηλάζει το νεογέννητο μωρό της για τους επόμενους μήνες.
Φυσικά και μπορεί να αλλάξει τη ρουτίνα και να θηλάζει λιγότερες φορές την ημέρα αλλά όλο αυτό απαιτεί χρόνο για να αλλάξει και σίγουρα αρκετό πόνο.
Πιστεύω πως οι νέες μητέρες πρέπει να είναι ενημερωμένες για το τι θα ακολουθήσει με την απόφαση του θηλασμού .Να γνωρίζουν τις απαιτούμενες ώρες, τη συνέπεια του χρόνου και τη συντονισμένη προσπάθεια.
Σας παραθέτω στη συνέχεια δυο-τρεις πρακτικές συμβουλές για να βοηθήσουμε τις νέες μητέρες
Η σωστή θέση του μωρού στο στήθος είναι το πιο σημαντικό. Υπάρχουν αρκετές θέσεις θηλασμού ,αλλά η πιο συνηθισμένη και γνώριμη είναι η εξής:
Η μύτη του μωρού να είναι στη θηλή και η κοιλίτσα του να “κοιτάει” την μαμά.
Πιέζοντας το στήθος με τον αντίχειρα από την επάνω μεριά και τα υπόλοιπα δάχτυλα από κάτω, το στήθος παίρνει τέτοια μορφή που διευκολύνει το μωρό να “πιάσει” καλά το στήθος στο στόμα του. Το άλλο χέρι πρέπει να κρατάει το νεογέννητο από την πλάτη στο λαιμό ή και από το σαγόνι. Απαγορεύεται από το κεφάλι του, γιατί χρειάζεται να έχει το νεογέννητο την δική του ελεύθερη κίνηση. Σε περίπτωση που θέλει να “φύγει” από το στήθος έτσι ώστε να ξεκουραστεί ή και να καταπιεί. Κάνοντας αυτή την κίνηση κουνάτε το στήθος έτσι ώστε η θηλή να ακουμπά την μυτούλα του μωρού μέχρι κάτω το σαγόνι του. Επαναλαμβάνεται αυτή την κίνηση μέχρι το μωρό σας να κάνει μεγάλο στόμα. Εκείνη τη στιγμή είναι θέμα συγχρονισμού. Όταν το μωρό είναι έτοιμο με μεγάλο ανοιχτό στόμα, πρέπει γρήγορα να φέρεται κοντά το μωρό κρατώντας το από το λαιμό προς το στήθος.
Έτσι θα έχετε επιτύχει την σωστή θέση θηλασμού.
Σε περίπτωση που πονάτε αυτό σημαίνει πως το μωρό δεν έχει “πιάσει” καλά το στήθος. Αμέσως ανοίγεται το στόμα του βάζοντας το μικρό σας δαχτυλάκι για αποφυγή δαγκώματος.
Επαναλαμβάνετε την κίνηση με τη θηλή στη μύτη μέχρι κάτω το σαγόνι με αποτέλεσμα το μωρό να θηλάζει χωρίς πόνο.
Ο θηλασμός δεν πονάει!!!
Εάν σας πονάει βγάζετε το μωρό από το στήθος και προσπαθείτε πάλι. Δεν θα γίνει με την πρώτη φορά διότι και εσείς και το μωρό μαθαίνετε πως να συνεργάζεστε μαζί.
Επίσης για όσες μητέρες χρειάζονται θήλαστρο για οποιοδήποτε προσωπικό τους λόγο, αυτό θέλει προσοχή.
Όσο πιο πολύ γάλα βγάζετε με το θήλαστρο τόσο πιο πολύ γάλα θα “κατεβαίνει”.
Είναι μια καλή λύση για τις μαμάδες που ίσως να μην έχουν το νεογέννητο μωρό κοντά τους για λόγους υγείας ή και για αυτές που θέλουν να ελέγχουν την ποσότητα γραμμαρίων που τρώει το νεογέννητο μωρό τους ή και για κάποιες που το μωρό τους έχει παλινδρόμηση και χρειάζεται να πίνει το γάλα σε μπουκάλι με το κατάλληλο φάρμακο.
Αυτό θέλει προσοχή! Το θήλαστρο το χρησιμοποιείτε μόνο την Τρίτη ημέρα μετά τη γέννα. Απαγορεύεται πιο πριν. Ο τρόπος για να βγάζετε το πρωτόγαλα είναι ο εξής: πρέπει με τα χέρια σας να πιέζετε το στήθος μέχρι να έρθει αυτή η κιτρινωπή ύλη. Με μια σύριγγα μπορείτε να μαζέψετε το γάλα και να το βάλετε στο ψυγείο μέχρι την ώρα που είναι να το δώσετε στο μωρό σας.
Εάν όμως την τρίτη ημέρα δεν βγάζετε το γάλα με το θήλαστρο κάθε 3 ώρες το γάλα θα αρχίζει να στερεύει! Πρέπει να χρησιμοποιείτε το θήλαστρο γύρω στα 15-20 λεπτά σε κάθε στήθος. Για όσες μαμάδες χρειάζονται παραπάνω χρόνο 30 λεπτά είναι αρκετά.
Το θήλαστρο θα πρέπει να χρησιμοποιείται τις ίδιες ώρες, που τρώει το μωρό. Εάν αργότερα στους 4 μήνες το μωρό τρώει κάθε 4 ώρες τότε μπορεί να το κάνετε κάθε 4 ώρες επίσης. Και στους 7 μήνες ίσως μόνο ή 2 φορές την ημέρα.
Όσες λιγότερες φορές βγάζετε το γάλα τόσο πιο γρήγορα θα στερέψει.
Για όσες μαμάδες έχουν παραπάνω γάλα από όσο μπορεί να πιει το μωρό τους μπορούν να αγοράσουν ειδικά σακουλάκια για την κατάψυξη και να το καταψύξουν. Αυτό μπορείτε να το φυλάξετε για τις ημέρες που δεν θα έχετε δικό σας γάλα έτσι ώστε να ωφελήσετε το μωρό σας για λίγο καιρό παραπάνω από της στιγμή που δεν θα έχετε άλλο γάλα . Επίσης μια πολύ καλή ιδέα για τις μαμάδες με περιττό γάλα, είναι να το δωρίσουν στο νοσοκομείο για τα νεογέννητα που οι μητέρες τους δεν έχουν καθόλου.
·Το γάλα της μαμάς συντηρείται 4 ώρες σε θερμοκρασία δωματίου από τη στιγμή που το έχετε βγάλει με το θήλαστρο ,
· 4 ημέρες μέσα στο ψυγείο (σιγουρευτείτε πως έχετε βάλει αυτοκόλλητο με την ημερομηνία που το βγάλετε με το θήλαστρο) και
· 6 μήνες στην κατάψυξη.
Για να έχετε αρκετό γάλα χρειάζεται να πίνετε πολλά υγρά. Πολύ νερό αλλά και υγρά όπως χυμό, βότανα, γάλα!
Τέλος, μην νιώθετε άσχημα ,εάν για κάποιο λόγο δεν έχετε γάλα για το μικρό σας αγγελάκι. Η αγάπη σας και μόνο θα είναι αρκετή.
Η ναυτία είναι ένα δυσάρεστο αίσθημα που σίγουρα έχεις νιώσει κάποια στιγμή — αυτή η αίσθηση «ανακατωσούρας» στο στομάχι που σε κάνει να νιώθεις ότι μπορεί να κάνεις εμετό, χωρίς απαραίτητα να φτάνεις ως εκεί.
Μπορεί να εμφανιστεί για πολλούς λόγους: από κάτι που έφαγες, από ένα ταξίδι με αυτοκίνητο ή πλοίο, αντίστοιχα, από έντονο στρες ή ακόμα και από κάποια φαρμακευτική αγωγή.
Αν και στις περισσότερες περιπτώσεις η ναυτία είναι παροδική, μπορεί να γίνει αρκετά ενοχλητική και να επηρεάσει την καθημερινότητά σου, την όρεξή σου και τη διάθεσή σου.
Η σωστή διαχείριση —και κυρίως η διατροφική αντιμετώπιση— μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην ανακούφιση των συμπτωμάτων και στη γρηγορότερη ανάρρωση.
Στον οδηγό που ακολουθεί, θα μάθεις:
ποια είναι τα πιο συχνά αίτια της ναυτίας,
ποιες τροφές και πρακτικές μπορούν να σε βοηθήσουν,
και πότε είναι σημαντικό να ζητήσεις τη γνώμη ειδικού.
Αίτια της Ναυτίας
Η ναυτία δεν είναι πάντα κάτι ανησυχητικό — συχνά είναι απλώς το σήμα του οργανισμού σου ότι κάτι τον έχει ενοχλήσει.
Μπορεί να προκύψει από πολλές διαφορετικές αιτίες, όπως:
Κάτι που έφαγες και δεν σου “έκατσε” καλά στο στομάχι(π.χ. βαριά ή χαλασμένα φαγητά)
Κίνηση κατά τη διάρκεια ταξιδιού (π.χ. σε αυτοκίνητο, πλοίο ή αεροπλάνο)
Εγκυμοσύνη, κυρίως κατά τη διάρκεια του πρώτου τριμήνου
Φάρμακα ή θεραπείες, όπως αντιβιοτικά ή χημειοθεραπεία
Ιώσεις ή λοιμώξεις του στομάχου και του εντέρου
Άγχος και στρες, που επηρεάζουν άμεσα το πεπτικό σύστημα
Έντονες οσμές ή γεύσεις που πυροδοτούν το αίσθημα δυσφορίας
Πώς εμφανίζεται η ναυτία
Η ναυτία δεν “ξεκινά” μόνο από το στομάχι — είναι αποτέλεσμα επικοινωνίας ανάμεσα στο πεπτικό σύστημα και τον εγκέφαλο. Όταν κάτι ενοχλήσει τον οργανισμό (π.χ. μια τροφή, μια μόλυνση, η έντονη κίνηση ή ακόμη και το στρες), στέλνονται σήματα από το στομάχι και το έντερο προς το λεγόμενο “κέντρο του εμέτου” στον εγκέφαλο.
Εκεί, ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το ερέθισμα και ενεργοποιεί μια σειρά από αντιδράσεις:
το στομάχι επιβραδύνει τις κινήσεις του,
διαταράσσεται ο ρυθμός με τον οποίο συσπάται (gastric dysrhythmia),
και ενεργοποιείται το αυτόνομο νευρικό σύστημα, προκαλώντας συμπτώματα όπως σιελόρροια, εφίδρωση ή ωχρότητα.
Αυτή η πολύπλοκη αλλά φυσική διαδικασία είναι ουσιαστικά ένας τρόπος με τον οποίο το σώμα σου προσπαθεί να σε προστατέψει, προειδοποιώντας ότι κάτι δεν είναι εντάξει.
Ναυτία και Ιατρική Καθοδήγηση
Ωστόσο, υπάρχουν και περιπτώσεις όπου καλό είναι να ζητήσεις ιατρική συμβουλή, ειδικά αν:
η ναυτία επιμένει για πάνω από 48 ώρες,
συνοδεύεται από εμετούς, πυρετό ή αφυδάτωση,
παρατηρείς αίμα στον εμετό ή απότομη απώλεια βάρους.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ναυτία μπορεί να είναι σύμπτωμα κάποιας υποκείμενης κατάστασης που χρειάζεται διερεύνηση.
Αντιμετώπιση της Ναυτίας
Διατροφή
Όταν νιώθεις ναυτία, το στομάχι σου είναι πιο ευαίσθητο και δεν “ανέχεται” εύκολα βαριές ή έντονες γεύσεις.
Τι μπορεί να βοηθήσει;
Μικρά και συχνά γεύματα
Προσπάθησε να τρως μικρές ποσότητες κάθε 2-3 ώρες, αντί για μεγάλα γεύματα. Έτσι αποφεύγεις την υπερφόρτωση του στομάχου.
Ήπιες και απλές τροφές
Προτίμησε τρόφιμα εύπεπτα και χαμηλά σε λιπαρά, όπως:
Κράκερ ή φρυγανιές
Ρύζι, πατάτα ή καρότο βραστά
Μπανάνα, μήλο (ιδανικά ψημένο ή βραστό)
Κοτόπουλο βραστό ή φιλέτο στον ατμό
Ζωμοί λαχανικών ή κοτόπουλου (διαυγείς, όχι λιπαροί)
Αυτά βοηθούν να “ηρεμήσει” το στομάχι και να ανακτήσεις σταδιακά την όρεξή σου.
Τι ισχύει με τις φυτικές ίνες;
Οι φυτικές ίνες είναι σημαντικές για την υγεία του εντέρου, όμως όταν υπάρχει ενεργή ναυτία ή εμετός, καλό είναι να περιορίζεις προσωρινά τις πλούσιες σε ίνες τροφές (π.χ. ωμά λαχανικά, όσπρια, δημητριακά ολικής). Μπορεί να είναι πιο “δύσπεπτες” και να επιεινώσουν τη δυσφορία.
Μόλις τα συμπτώματα υποχωρήσουν, μπορείς να τις επανεντάξεις σταδιακά:
Ξεκίνα με ήπιες πηγές φυτικών ινών, όπως βραστά καρότα, κολοκυθάκια ή ώριμες μπανάνες.
Μετά πρόσθεσε δημητριακά ολικής ή φρούτα με φλούδα, για παράδειγμα, όταν νιώσεις έτοιμος/η.
Μην ξεχνάς τηνΕνυδάτωση
Προσπάθησε να πίνεις συχνά μικρές γουλιές νερό, αφεψήματα όπως χαμομήλι ή μέντα, ή ακόμα και διαυγείς ζωμούς. Αν σε ενοχλεί το νερό, δοκίμασε να το πιείς δροσερό ή με λίγες σταγόνες λεμόνι μέσα.
Φυσικές λύσεις που μπορούν να βοηθήσουν
Εκτός από τη διατροφή, υπάρχουν και μερικά απλά, φυσικά μέσα που μπορούν να σε βοηθήσουν να ανακουφιστείς από τη ναυτία.
Τζίντζερ: θεωρείται από τα πιο αποτελεσματικά φυσικά μέσα κατά της ναυτίας. Μπορείς να το προσθέσεις σε αφέψημα, να το πιεις σαν ρόφημα με λεμόνι ή να το χρησιμοποιήσεις με τη μορφή σκόνης.
Μέντα: το άρωμα και η δροσερή της γεύση έχουν ήπια κατευναστική δράση στο στομάχι. Ένα αφέψημα μέντας ή ακόμα και μια καραμέλα μέντας μπορεί να βοηθήσει.
Λεμόνι: η όξινή του γεύση μπορεί να καταπραΰνει τη δυσφορία και μπορεί να ανακουφίσει τη ναυτία. Μπορείς να το προσθέσεις στο νερό ή απλώς να μυρίσεις μια φέτα.
Φυσικά, πριν δοκιμάσεις το οτιδήποτε είναι καλό να συμβουλεύεσαι τον γιατρό σου!
Το ελαιόλαδο αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής κουλτούρας, της διατροφής και της ιστορίας μας. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η ελιά και το ελαιόλαδο έχουν ταυτιστεί με τη μακροζωία, τη δύναμη και την υγεία. Χρησιμοποιήθηκε ως τροφή, ως φάρμακο, ακόμη και ως καλλυντικό.
Ο «Υγρός Χρυσός» της Ελλάδας
Στη σύγχρονη εποχή, η επιστήμη έχει επιβεβαιώσει αυτό που οι πρόγονοί μας γνώριζαν εμπειρικά: το ελαιόλαδο είναι ένας πραγματικός θησαυρός για τον οργανισμό, ένας «υγρός χρυσός» που αξίζει να αποτελεί καθημερινό κομμάτι του τρόπου ζωής σου.
Πάμε να δούμε όμως κάποιες βασικές πληροφορίες.
Τι είναι το Έξτρα Παρθένο Ελαιόλαδο;
Το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο είναι η ανώτερη κατηγορία ελαιολάδου και θεωρείται το πιο αγνό και ωφέλιμο. Παράγεται αποκλειστικά με μηχανικές μεθόδους, χωρίς καμία χημική επεξεργασία, και η οξύτητά του δεν ξεπερνά το 0,8%.
Σε αντίθεση με άλλα λάδια που περνούν από βιομηχανικές επεξεργασίες, το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο φτάνει στο τραπέζι σου σχεδόν αναλλοίωτο, όπως βγαίνει από τον καρπό της ελιάς. Είναι το πιο αγνό, πιο θρεπτικό και πιο γευστικό ελαιόλαδο που μπορείς να καταναλώσεις, και γι’ αυτό θεωρείται κορυφαίο διατροφικό προϊόν διεθνώς.
Θρεπτική Αξία Ελαίων
Στον παρακάτω πίνακα μπορείς να δεις τη θρεπτική αξία των πιο γνωστών ελαίων:
Είδος ελαίου
Ενέργεια (kcal)
Ολικά λιπαρά (g)
Κορεσμένα (g)
Μονοακόρεστα (g)
Πολυακόρεστα (g)
Βιταμίνη Ε (mg)
Παρατηρήσεις
Ελαιόλαδο (Extra Virgin)
884
100
13.8
73.0
10.5
14.4
Υψηλή περιεκτικότητα σε πολυφαινόλες & αντιοξειδωτικά.
Ηλιέλαιο
884
100
12.0
20.0
68.0
41.1
Πολύ πλούσιο σε βιταμίνη Ε, χαμηλό σε πολυφαινόλες.
Σογιέλαιο
884
100
15.7
22.8
57.7
8.2
Καλή πηγή Ω-6, αλλά χαμηλή σταθερότητα στο μαγείρεμα.
Κοκοφοινικέλαιο
862
100
82.5
6.3
1.7
0.2
Υψηλή περιεκτικότητα σε κορεσμένα — περιορισμένη χρήση.
Αραβοσιτέλαιο (Καλαμποκέλαιο)
884
100
12.9
24.7
58.9
14.3
Πλούσιο σε ω-6 λιπαρά, μέτρια θερμική αντοχή.
Έλαιο αβοκάντο
884
100
11.6
70.6
13.5
14.0
Παρόμοια σύνθεση με το ελαιόλαδο, υψηλή θερμική αντοχή.
Φοινικέλαιο (Palm oil)
884
100
49.3
37.0
9.3
15.9
Πλούσιο σε κορεσμένα, χαμηλή περιβαλλοντική βιωσιμότητα.
Όπως μπορείς να δεις στον παραπάνω πίνακα, παρότι τα περισσότερα έλαια έχουν παρόμοια θερμιδική αξία, η ποιότητα και το είδος των λιπαρών ποικίλλουν σημαντικά.
Το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο ξεχωρίζει για την υψηλή περιεκτικότητά του σε μονοακόρεστα λιπαρά και αντιοξειδωτικές ουσίες, σε αντίθεση με έλαια όπως το κοκοφοινικέλαιο ή το φοινικέλαιο που είναι πλούσια σε κορεσμένα λιπαρά.
Από την άλλη, το ηλιέλαιο και το σογιέλαιο έχουν υψηλά επίπεδα πολυακόρεστων ω-6, τα οποία σε υπερβολική κατανάλωση μπορεί να έχουν προφλεγμονώδη δράση και να διαταράξουν την ισορροπία του οργανισμού.
Ελαιόλαδο και Γεύση
Στη γεύση, το ποιοτικό ελαιόλαδο είναι φρουτώδες, με ελαφριά πικράδα και ένα ευχάριστο κάψιμο στο λαιμό – χαρακτηριστικά που μαρτυρούν υψηλή περιεκτικότητα σε πολυφαινόλες. Επιπλέον, τα πιστοποιητικά ΠΟΠ/ΠΓΕ αποτελούν εγγύηση προέλευσης και ποιότητας.
Τα ελαιόλαδα που φέρουν τον χαρακτηρισμό ΠΟΠ/ΠΓΕ είναι:
Κάθε μία χαρίζει στο ελαιόλαδο ξεχωριστά χαρακτηριστικά σε γεύση, άρωμα και υφή. Μερικές από αυτές είναι:
Η Κορωνέικη, η πιο διαδεδομένη, δίνει ελαιόλαδο υψηλής ποιότητας με πλούσια αρώματα και υψηλή περιεκτικότητα σε πολυφαινόλες.
Το Μανάκι, ιδιαίτερα δημοφιλές στην Αργολίδα, προσφέρει γλυκιά και απαλή γεύση, ιδανική για όσους προτιμούν πιο ήπια αρώματα.
Η Τσουνάτη (Αθηνολιά) στη Λακωνία χαρίζει φρουτώδη ελαιόλαδα με πολυπλοκότητα
Η Θρουμπολιά των νησιών προσφέρει ντελικάτα και αρωματικά λάδια με ξεχωριστή ταυτότητα.
Η διαφορετικότητα οφείλεται:
Στην ποικιλία της ελιάς (γενετικό υλικό)
Στο μικροκλίμα της περιοχής (έδαφος, ήλιος, υγρασία)
Στον τρόπο συγκομιδής και ελαιοποίησης (π.χ. ψυχρή έκθλιψη)
Αυτή η ποικιλία γεύσεων και αρωμάτων αποδεικνύει γιατί το ελληνικό έξτρα παρθένο ελαιόλαδο ξεχωρίζει διεθνώς.
Πώς διαφέρει ένα απλό ελαιόλαδο από ένα έξτρα παρθένο ελαιόλαδο;
Η διαφορά ανάμεσα στο απλό ελαιόλαδο και το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο είναι ουσιαστική και σχετίζεται τόσο με τον τρόπο παραγωγής όσο και με τη διατροφική του αξία.
Το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο είναι το υψηλότερης ποιότητας ελαιόλαδο:
Παράγεται αποκλειστικά με μηχανική έκθλιψη, χωρίς χημική επεξεργασία, από ελιές που έχουν συλλεχθεί και επεξεργαστεί άμεσα.
Έχει οξύτητα κάτω από 0,8%, που αποτελεί δείκτη της φρεσκάδας και της ποιότητάς του.
Διατηρεί όλα τα φυσικά αντιοξειδωτικά, τις πολυφαινόλες και τα αρωματικά του συστατικά.
Έχει φρουτώδη γεύση, πλούσιο άρωμα και εξαιρετική θρεπτική αξία.
Αντίθετα, το απλό ελαιόλαδο:
Έχει υποστεί περισσότερη επεξεργασία ή ανάμειξη με άλλα έλαια για να διορθωθεί η γεύση ή η ποιότητα.
Έχει χαμηλότερη περιεκτικότητα σε αντιοξειδωτικά και λιγότερα ευεργετικά στοιχεία.
Χρησιμοποιείται κυρίως για το μαγείρεμα σε υψηλές θερμοκρασίες, αλλά δεν προσφέρει το ίδιο διατροφικό όφελος.
Δεν είναι απλώς καλύτερη επιλογή γεύσης, αλλά και πραγματική επένδυση στην υγεία σου.
Κόστος και Ελαιόλαδο
Το κόστος του ελαιόλαδου επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως:
η ποικιλία της ελιάς
η περιοχή παραγωγής
η μέθοδος συγκομιδής και επεξεργασίας
καθώς και η πιστοποίηση ποιότητας (ΠΟΠ ή ΠΓΕ).
Τα εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα με ΠΟΠ συχνά κοστίζουν περισσότερο λόγω του αυστηρού ελέγχου και της περιορισμένης παραγωγής, αλλά προσφέρουν εγγυημένη ποιότητα και χαρακτηριστική γεύση που συνδέεται με την προέλευσή τους.
Επιπλέον, το κόστος μπορεί να αυξηθεί όταν το ελαιόλαδο προέρχεται από βιολογική καλλιέργεια ή ειδικές, σπάνιες ποικιλίες. Καταναλωτικά, η τιμή συχνά αντικατοπτρίζει τόσο την ποιότητα όσο και την μοναδικότητα της γεύσης, καθιστώντας το ελαιόλαδο ένα προϊόν όπου η επιλογή αξίζει τη διαφοροποίηση από τα πιο οικονομικά, μαζικής παραγωγής ελαιόλαδα.
Ελαιόλαδο και Παγκοσμιοποίηση
Πριν 2 περίπου χρόνια (2023-2024), η τιμή του ελαιόλαδου αυξήθηκε απότομα. Αυτό οφειλόταν, κυρίως, στις σοβαρές πυρκαγιές που έπληξαν την Ισπανία, έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς παγκοσμίως. Οι καταστροφές κατέστρεψαν μεγάλες εκτάσεις με ελαιώνες, μειώνοντας σημαντικά την παραγωγή. Σε συνδυασμό με την αυξημένη ζήτηση και τις διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα, η προσφορά δεν μπόρεσε να καλύψει τις ανάγκες της αγοράς, οδηγώντας σε έντονη άνοδο της τιμής του προϊόντος.
Η Ελλάδα επηρεάστηκε έμμεσα, καθώς η μείωση της ισπανικής παραγωγής αύξησε τις διεθνείς τιμές, επηρεάζοντας τόσο τις εξαγωγές ελληνικού ελαιολάδου όσο και τις τιμές στην εγχώρια αγορά, με τους παραγωγούς να επωφελούνται εν μέρει από υψηλότερες τιμές, αλλά τους καταναλωτές να αντιμετωπίζουν αυξημένο κόστος.
Πώς να αποθηκεύεις σωστά το Ελαιόλαδο;
Η σωστή αποθήκευση είναι κρίσιμη για να μην αλλοιωθεί το ελαιόλαδο και να μη χάσει τα θρεπτικά του στοιχεία:
Μακριά από το φως: Το φως οξειδώνει το ελαιόλαδο. Επιλέγουμε σκούρα γυάλινα μπουκάλια ή μεταλλικά δοχεία.
Σταθερή θερμοκρασία: Το ελαιόλαδο θέλει δροσερό μέρος (15–20°C), μακριά από κουζίνα ή φούρνο.
Αεροστεγές κλείσιμο: Ο αέρας οξειδώνει και “μπαγιατεύει” το ελαιόλαδο. Κλείνουμε πάντα καλά το καπάκι.
Όχι στο ψυγείο: Δεν χρειάζεται ψύξη. Το κρύο μπορεί να το θολώσει, χωρίς όμως να αλλοιώσει την ποιότητα.
Κατανάλωση εντός 12–18 μηνών: Το φρέσκο ελαιόλαδο είναι το πιο ωφέλιμο. Δεν χαλάει εύκολα, αλλά η γεύση και τα αντιοξειδωτικά μειώνονται με τον χρόνο.
Αν το φυλάς σωστά, παραμένει θρεπτικό και γευστικό για πολλούς μήνες.
Είναι ασφαλές το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο στο μαγείρεμα;
Ναι, το έξτρα παρθένο ελαιόλαδο είναι ασφαλές και υγιεινό ακόμη και στο μαγείρεμα. Αντίθετα με τον μύθο ότι “καίγεται” γρήγορα, το ελαιόλαδο έχει σημείο καπνού περίπου 190–210°C, θερμοκρασία αρκετά υψηλή για τις περισσότερες οικιακές χρήσεις (τηγάνισμα, σοτάρισμα, φούρνος).
Η σημασία της θερμοκρασίας του ελαιολάδου
Όταν ήμουν φοιτητής στο μάθημα Διασφάλισης Ποιότητας Τροφίμων με το Κο Κυρανά, ο οποίος ήταν Ομοτ. Καθηγητής του Τμήματος Επιστημών Διατροφής και Διαιτολογίας του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδος, κάναμε ένα πείραμα.
Τηγανίσαμε πατάτες σε διαφορετικά έλαια. Ενώ μετά το πρώτο τηγάνισμα όλες οι πατάτες είχαν ωραίο χρώμα, γεύση και άρωμα, στα επόμενα τηγανίσματα στα ίδια έλαια αντίστοιχα, το μόνο που άντεξε ήταν το ελαιόλαδο.
Ακόμα και στο 4ο τηγάνισμα στο ίδιο ελαιόλαδο που προσθέσαμε αρχικά, οι πατάτες διατήρησαν ωραίο χρώμα, γεύση και άρωμα, αναδεικνύοντας την αντοχή του.
Η υπεραξία του έξτρα παρθένου ελαιόλαδου
Οι πολυφαινόλες του προσφέρουν σταθερότητα στο μαγείρεμα.
Μελέτες δείχνουν ότι το ελαιόλαδο είναι πιο ανθεκτικό στη θερμότητα από πολλά σπορέλαια, που οξειδώνονται πιο εύκολα.
Η γεύση του αναδεικνύει τα πιάτα και προσφέρει αντιοξειδωτικά ακόμη και μετά το μαγείρεμα.